Prawo Vernera — fenomen lingwistyczny w historii języków germańskich
Prawo Vernera, nazwane na cześć duńskiego językoznawcy Karla Adolfa Vernera, jest jednym z kluczowych praw fonetycznych w historii języków germańskich. Opisuje ono pewne systematyczne zmiany spółgłoskowe, które miały miejsce w językach germańskich na przestrzeni wieków. Zostało po raz pierwszy sformułowane przez Vernera w 1875 roku i stało się ważnym uzupełnieniem wcześniejszej teorii tzw. prawa Grimma.
Historia odkrycia
Karl Verner, badając anomalie w zmianach spółgłoskowych opisanych przez prawo Grimma, zauważył regularne odstępstwa, które nie mogły być wyjaśnione przez to prawo. W 1875 roku opublikował swoje odkrycia w artykule zatytułowanym „Eine Ausnahme der ersten Lautverschiebung” (Wyjątek od pierwszej przesuwki spółgłoskowej), w którym przedstawił swoje wnioski dotyczące wpływu akcentu na zmiany dźwiękowe.
Prawo Grimma
Aby w pełni zrozumieć prawo Vernera, konieczne jest krótkie przypomnienie prawa Grimma. Prawo Grimma, sformułowane przez Jakoba Grimma w 1822 roku, opisuje systematyczne zmiany dźwiękowe, które miały miejsce w językach germańskich w stosunku do innych języków indoeuropejskich. Według tego prawa nastąpiły trzy główne przesunięcia spółgłoskowe:
- bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe (p, t, k) przekształciły się w bezdźwięczne spółgłoski szczelinowe (f, θ, h)
- dźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe (b, d, g) przekształciły się w bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe (p, t, k)
- dźwięczne spółgłoski przydechowe (bh, dh, gh) przekształciły się w dźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe (b, d, g)
Jednak niezależnie od prawa Grimma, w językach germańskich zaobserwowano pewne odstępstwa, które wymagały dodatkowego wyjaśnienia.
Prawo Vernera
Prawo Vernera wyjaśnia te odstępstwa, wskazując na zależność zmian dźwiękowych od pozycji akcentu w wyrazie. Zgodnie z prawem Vernera, bezdźwięczne spółgłoski szczelinowe (f, θ, h), które powstały w wyniku działania prawa Grimma, ulegają dalszym zmianom w zależności od tego, czy wcześniejsza samogłoska była akcentowana. Jeśli bezdźwięczna spółgłoska szczelinowa znajdowała się po nieakcentowanej samogłosce, przekształcała się w dźwięczną spółgłoskę szczelinową (v, ð, ɣ).
Przykłady
Aby lepiej zobrazować działanie prawa Vernera, warto przyjrzeć się kilku przykładom:
- Praindoeuropejskie *bhrater (brat) w językach germańskich przekształciło się w *brother w języku angielskim. Zgodnie z prawem Grimma, *bh przekształciło się w *b, a następnie, zgodnie z prawem Vernera, *t przekształciło się w *ð (dźwięczna spółgłoska szczelinowa), ponieważ znajdowało się po nieakcentowanej samogłosce.
- Indoeuropejskie *swe (swoje) przekształciło się w *swa w językach germańskich. Zgodnie z prawem Vernera, *s przekształciło się w *z (dźwięczna spółgłoska szczelinowa), ponieważ znajdowało się po nieakcentowanej samogłosce.
Znaczenie i wpływ
Prawo Vernera odegrało kluczową rolę w rozwoju językoznawstwa historycznego i komparatywnego. Jego odkrycie pozwoliło na lepsze zrozumienie mechanizmów zmian dźwiękowych w protojęzykach germańskich i przyczyniło się do rozwinięcia nowoczesnych teorii fonetycznych i morfologicznych. Prawo Vernera stanowi przykład tego, jak dokładne obserwacje i analiza danych językowych mogą prowadzić do odkrycia uniwersalnych praw rządzących ewolucją języków.
Podsumowanie
Prawo Vernera, odkryte przez Karla Vernera w 1875 roku, wyjaśnia systematyczne zmiany spółgłoskowe w językach germańskich, które były zależne od pozycji akcentu w wyrazie. Uzupełniając prawo Grimma, prawo Vernera umożliwiło pełniejsze zrozumienie ewolucji dźwiękowej w językach proto-germańskich i miało ogromny wpływ na rozwój językoznawstwa historycznego. Dzięki temu prawu badacze mogli lepiej zrozumieć, jak skomplikowane procesy dźwiękowe kształtują języki na przestrzeni wieków.
