Języki centum i satem — Podział języków indoeuropejskich
Języki centum i satem to dwa główne podziały w ramach rodziny języków indoeuropejskich, które różnią się przede wszystkim sposobem rozwoju określonych dźwięków oraz geografią. Nazwy tych grup pochodzą od słów oznaczających liczbę sto: łacińskiego „centum” (wymawiane [kentum]) i awestyjskiego „satəm”.
Języki centum
Języki centum obejmują zachodnią część rodziny indoeuropejskiej i charakteryzują się zachowaniem pierwotnych dźwięków palatalnych jako welarnych. Wśród języków centum znajdują się:
- Języki germańskie: angielski, niemiecki, niderlandzki, szwedzki, norweski, duński i islandzki.
- Języki celtyckie: irlandzki, szkocki gaelicki, walijski, bretoński.
- Języki italskie: łaciński i jego potomkowie: włoski, hiszpański, portugalski, francuski, rumuński.
- Język grecki: starożytny grecki i nowożytny grecki.
Cechy charakterystyczne języków centum
W językach centum pierwotne spółgłoski palatalne przekształciły się w spółgłoski tylne (welarne). Przykładem jest łacińskie „centum”, które wymawia się [kentum], z zachowaniem twardego „k”. Innym charakterystycznym przykładem jest greckie słowo „hekaton”, oznaczające sto.
Języki satem
Języki satem obejmują wschodnią część rodziny indoeuropejskiej i charakteryzują się przekształceniem pierwotnych spółgłosek welarnych w spółgłoski palatalne. Do tej grupy należą:
- Języki indoirańskie: sanskryt, hindi, bengalski, urdu, perski.
- Języki bałtosłowiańskie: litewski, łotewski, rosyjski, polski, czeski, słowacki, serbski, chorwacki, bułgarski.
- Języki albański i ormiański: mimo ich unikalnych cech, są klasyfikowane jako języki satem.
Cechy charakterystyczne języków satem
W językach satem pierwotne spółgłoski welarne przekształciły się w spółgłoski przednie takie jak [s] czy [ʃ]. Przykładem jest awestyjskie „satəm”, gdzie pierwotne „k” przekształciło się w „s”. Innym przykładem jest sanskryckie „śatam”, również oznaczające sto.
Różnice i podobieństwa między językami centum i satem
Choć podział na języki centum i satem opiera się głównie na różnicach fonetycznych, języki te mają wiele wspólnych cech, będących wynikiem ich wspólnego indoeuropejskiego pochodzenia. Wspólne cechy obejmują podobne struktury gramatyczne, wspólne korzenie leksykalne i podobne zasady tworzenia słów.
Fonetyka
Główna różnica fonetyczna polega na przekształceniu pierwotnych spółgłosek palatalnych w welarne w językach centum oraz przekształceniu welarnych w palatalne w językach satem. Przykłady tych przekształceń można zauważyć w porównaniu słów oznaczających te same pojęcia w różnych językach indoeuropejskich.
Gramatyka
Mimo różnic fonetycznych, języki centum i satem dzielą wiele wspólnych cech gramatycznych, takich jak skomplikowane systemy odmiany czasowników, bogate systemy przypadków rzeczowników oraz podobne struktury zdaniowe.
Leksikon
Wiele słów w językach centum i satem pochodzi od wspólnych indoeuropejskich korzeni. Przykładami są słowa oznaczające podstawowe pojęcia, takie jak rodzina, ciało, przyroda i liczby.
Podsumowanie
Podział na języki centum i satem jest istotnym aspektem badań nad językami indoeuropejskimi, pomagającym zrozumieć rozwój i różnorodność tej ogromnej rodziny językowej. Mimo różnic fonetycznych języki te dzielą wspólne cechy wynikające z ich wspólnych korzeni, co świadczy o bogactwie i złożoności języków indoeuropejskich.
